mosti_skilt2.jpg (8292 bytes) Ei vandring i natur og kultur Attende til oversyn

4. STØLSDRIFT
mostiminikart04.gif (18764 bytes)

Siste dagen i fjellet

Så var det slutt. Ein sommar til var gått,
og dagen komen da vi skulle heim att alle.
Forutan sol låg fjellet, sløkt og grått,
og bjørka let det siste lauvet falle.

Vi hadde gjort oss ferdige og tok på veg,
den lange veg til dals ned gjennom glisne lier.
Det skrall i steinet veg av harde hestsko-steg.
No kjem vi ikkje att på lange tider.

Eg reiv i farten nokre blåbær opp og åt.
Enn lever i meg som ei beisk-sval kjelde
den smak av frosne bær og tapper nedsvelgd gråt,
den siste smak av sommaren i fjellet.

Halldis Moren Vesaas

 mosti_stol.jpg (23342 bytes)Utnytting av utmark og fjell til beite og forhausting har vore ein viktig del av driftsforma i norsk jordbruk heilt fram til midten av 1900-talet. Stølsdrifta – det at folk og dyr flytta til fjells i sommarhalvåret – var ein del av denne driftsforma.
Ser ein Vestlandet under eitt, er det i hovudsak to stølssystem som har vore rådande – fullseterbruket og mjølkeseterbruket.
Med fullseterbruk meinest at det var folk på stølen heile sommaren, og at stølsprodukta vart tilverka på stølen. Med mjølkeseterbruk meiner ein at folk gjekk opp og ned til stølen for å mjølke kvar dag, og at størstedelen av tilverkinga føregjekk heime på garden.
Sunnfjordbygdene ligg i grenseområdet mellom desse systema. Dei indre bygdene har stort sett hatt fullseterbruk, medan dei ytre har hatt mjølkeseterbruk. Fleire stader har ein og funne ei blanding av dei to systema.
Etter siste verdskrigen har det vore ei gradvis omlegging frå eit allsidig utmarksbruk til ei meir einsidig satsing på den oppdyrka innmarka. Den tradisjonelle stølsdrifta har minka i takt med denne utviklinga.
Diverre er det i dag fleire og fleire av desse bygningsmiljøa i fjellet som får forfalle. Dette er ofte bygningsmiljø med høg verneverdi fordi dei syner ei viktig side av arbeids- og kulturhistoria vår.

BUDEIA
Det var kvinnene på gardane som arbeidde på stølane. Det kunne vera kona på garden, men svært ofte var det dei eldste jentene som måtte dra i veg. Det hende dei ikkje var meir enn i 10 års alderen når dei byrja som budeier. Den dagen dei reiste med dyra til stølen vart kalla buferdagen. Budeiene hadde ansvar både for dyr og mjølkestell.
Dei hadde ei svært ansvarsfull oppgåve fordi dei hadde hand om det som gav det meste av inntekta på garden i dei viktige sommarmånadane.

STØLANE I DAG
Fleire stølar er framleis i bruk. I 1999 var det 145 stølar her i fylket der dei framleis dreiv mjølkeproduksjon. I tillegg kjem dei som nyttar stølane til beite for andre dyr. I ein del av bygdene våre har det òg blitt dyrka ny jord i fjellet til fôrproduksjon. Nokre nyttar også stølane sine i samband med turistdrift, eller til eige bruk som ferie- og fritidsstad. Ofte er det gode høve for både jakt og fiske kring stølen.
Mange har gode minne frå eit besøk på stølen, anten det er ein skitur i påska eller ein telt-tur om sommaren.

Sunnfjord Museum, Movika, 6800 Førde.
Tlf. +47 57 72 12 20. Fax +47 57 72 12 29.
Kontaktperson: Gunnhild Systad